Chợ tình Tân Sơn - nơi mùa xuân neo lại

Phiên chợ xuân ngày 12 tháng Giêng

Bắc Ninh có hàng trăm chợ truyền thống, hình thành lâu đời theo dòng chảy thời gian và sự quần tụ của đồng bào bản địa. Nổi bật trong số chợ truyền thống đó là chợ vùng cao Tân Sơn. Chợ không chỉ là nơi trao đổi, buôn bán hàng hóa mà còn là nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa của đồng bào các dân tộc nơi đây.

Bà Vi Thị Hồng (bên phải), thôn Cầu Nhạc, xã Biên Sơn đi sắm Tết.

Phiên chợ Tân Sơn hiện ra giữa thung xanh như một điểm tụ hội quen thuộc hàng trăm năm qua của núi rừng. Ban đầu người dân quen gọi là chợ Thác Lười - nơi trao đổi hàng hóa của cư dân những bản vùng cao thuộc các xã: Tân Sơn, Sơn Hải, Sa Lý, Biên Sơn và huyện Hữu Lũng (cũ), tỉnh Lạng Sơn. Bà Vi Thị Hồng, thôn Cầu Nhạc, xã Biên Sơn cười nói: “Chẳng biết người già có quy ước từ bao giờ, nhưng các phiên chợ diễn ra ngày 2, 12, 22 âm lịch bà con lại tổ chức hát sloong hao. Mình học hát, biết hát, giữ gìn điệu hát sloong hao đến tận bây giờ để gặp lại bạn xưa và truyền cho con cháu”. Trong các phiên chợ, đặc biệt nhất là phiên chợ xuân ngày 12 tháng Giêng (chợ tình). Với đồng bào nơi đây, đi chợ hôm ấy không chỉ để mua bán mà là đi hội, tìm về một không gian văn hóa đã neo sâu trong ký ức nhiều thế hệ.

Từ rất sớm, hàng trăm xe máy, xe thồ nối nhau đổ về. Hàng hóa trải dài từ trong chợ ra tận hai bên quốc lộ 279. Kim chỉ, dao, cuốc, hạt giống, men lá nấu rượu, gạo nếp nương, mật mía, rau rừng, thịt cá, đồ điện tử, quần áo, thậm chí cả nhiều giống vật nuôi như: Lợn con, mèo, gà, vịt... được bày bán. Xen giữa những quầy hàng là tiếng mặc cả thân tình, không gay gắt, ồn ào mà rộn rã, vui tai. Mùi khói bếp từ những gánh hàng ăn quyện với hương rượu men lá tạo nên hương vị rất riêng.

Điều làm nên linh hồn của chợ Tân Sơn không chỉ là sự nhộn nhịp mua bán, đó còn là không gian văn hóa giao thoa, nơi người ta gặp lại nhau sau một năm mải miết làm nương, trồng rừng; nơi những câu chuyện cũ được nối dài bên chén rượu xuân, bên ấm trà nóng. Và trên tất cả, đó là những câu hát sloong hao, sli, lượn ngân lên, neo giữ mùa xuân ở lại lâu hơn trên miền núi.

Độc đáo hội hát sloong hao

Khi nắng xuân vừa hong ấm triền đồi, bên bờ suối, sườn núi quanh chợ Tân Sơn đã thấy từng tốp trai gái, người già, người trẻ quây quần hát đối. Phiên chợ xuân bỗng hóa thành một sân khấu lớn, nơi mỗi người dân đều là nghệ sĩ.

Hát sloong hao trong ngày hội.

Theo ông Lăng Quốc Kỳ, dân tộc Nùng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Sloong hao bản Bắc Hoa, xã Tân Sơn: “Phiên chợ tình Tân Sơn không chỉ là nơi trai gái tìm bạn đời, mà còn là chỗ để những người từng yêu nhau nhưng không lấy được nhau gặp lại, hỏi thăm cuộc sống, gia đình qua câu hát. Họ mượn lời ca để chia sẻ, động viên nhưng vẫn giữ trọn sự tôn trọng, không làm tổn thương hạnh phúc hiện tại của nhau. Đó là giá trị nhân văn trong văn hóa Tày, Nùng. Lâu dần, phiên chợ xuân (12 tháng Giêng) còn được gọi với cái tên Chợ tình Tân Sơn”.

Lời hát sloong hao có nhiều chặng, nhiều lối, nội dung giản dị, nói về quê hương, mùa màng, tình cảm, ước vọng. Có những đôi hát suốt ngày, suốt đêm, để rồi nên duyên vợ chồng. Cũng có những mối tình chỉ gửi lại cho nhau lời hẹn mỗi mùa chợ xuân lại gặp. Cứ thế, sloong hao trở thành sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng, nối quá khứ với hiện tại. Ông Lăng Quốc Kỳ không chỉ là người giữ lửa sloong hao trong mỗi mùa hội, mà còn miệt mài truyền dạy dân ca, tiếng dân tộc mình cho thế hệ trẻ. “Nếu không truyền dạy, không cho lớp trẻ hiểu và yêu sloong hao, thì mai này chợ xuân sẽ chỉ còn đông người mua bán mà vắng đi câu hát” - ông Kỳ trăn trở.

Cùng với nhịp sống hiện đại, việc hát giao duyên tự do từ bản này sang bản khác không còn nhiều. Thay vào đó, hội hát sloong hao được tỉnh Bắc Giang và huyện Lục Ngạn trước đây tổ chức bài bản trong khuôn khổ “Hội hát Sloong hao và Phiên chợ xuân vùng cao Lục Ngạn”. Không gian chợ được tái hiện sinh động, nơi câu hát truyền thống hòa quyện với hoạt động du lịch, trải nghiệm và trưng bày, quảng bá, bán các sản phẩm nức tiếng của địa phương.

Cùng với nỗ lực của nghệ nhân và cộng đồng, chính quyền địa phương đã có nhiều giải pháp bảo tồn chợ vùng cao gắn với gìn giữ văn hóa truyền thống như đầu tư hạ tầng chợ, đường giao thông, xây dựng nhà văn hóa, hỗ trợ câu lạc bộ dân ca, tổ chức hội hát thường niên...

Quang cảnh Lễ hội hát Sloong hao.

Đồng chí Lê Xuân Thắng, Bí thư Đảng ủy xã Tân Sơn cho biết, xã đã ban hành kế hoạch tổ chức “Hội hát Sloong hao và phiên chợ xuân vùng cao xã Tân Sơn năm 2026”. Địa phương đã cho trồng hàng chục cây đào, mận lớn quanh khu vực tổ chức lễ hội; trồng khoảng 5 ha hoa cải dọc tuyến đường vào bản Bắc Hoa để du khách đến check in, trải nghiệm; chuẩn bị điều kiện tổ chức các hoạt động thể thao như: Đẩy gậy, ném còn, bóng chuyền hơi… “Lễ hội nhằm tạo không gian văn hóa, du lịch trên địa bàn xã, kết nối với không gian “Văn hóa - Du lịch Tây Yên Tử” của tỉnh, hướng tới xây dựng sản phẩm du lịch thế mạnh của địa phương” - đồng chí Lê Xuân Thắng chia sẻ.

Chiều xuống, phiên chợ dần thưa nhưng tiếng hát sloong hao vẫn còn vương trên sườn núi. Người về mang theo gùi hàng, mang theo cả dư âm câu hát và lời hẹn mùa xuân năm sau...