Hoàng đế Lý Thái Tổ (974 - 1028), tên húy là Lý Công Uẩn, người châu Cổ Pháp xưa, nay thuộc phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Ông là hoàng đế sáng lập vương triều Lý - một triều đại thịnh trị kéo dài 216 năm với nhiều thành tựu rực rỡ trong lịch sử Việt Nam.

Tượng đài vua Lý Thái Tổ tại trung tâm phường Kinh Bắc.

Trong gần 20 năm trị vì (1010 - 1028), hoàng đế Lý Thái Tổ không chỉ đặt nền móng vững chắc cho quốc gia Đại Việt, mà còn để lại dấu ấn sâu đậm về tư duy trị quốc nhân văn và tinh thần hòa hiếu sâu sắc. Ngay sau khi lên ngôi, hoàng đế Lý Thái Tổ đã thực thi nhiều chính sách tiến bộ như giảm thuế, khoan thư sức dân, đề cao ổn định xã hội, lấy đời sống Nhân dân làm nền tảng cho sự phát triển quốc gia.

Dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của hoàng đế Lý Thái Tổ là việc ban Chiếu dời đô vào năm 1010, chuyển kinh đô từ Hoa Lư ra thành Đại La và đổi tên thành Thăng Long. Quyết định mang tính chiến lược này không chỉ khẳng định ý chí tự cường và tầm nhìn vượt thời đại của Lý Thái Tổ, mà còn mở ra một không gian phát triển lâu dài cho quốc gia. Từ đó, Thăng Long trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của đất nước suốt hơn một thiên niên kỷ.

Du khách nghe thuyết minh về Chiếu dời đô tại di tích quốc gia đặc biệt Đền Đô (phường Từ Sơn).

Trên phương diện lịch sử - văn hóa, công lao nổi bật của Lý Công Uẩn là việc kiến tạo mô hình quốc gia và kinh đô mang tính bền vững, nhân văn và thuận theo quy luật tự nhiên. Chiếu dời đô được xem như một tuyên ngôn tư tưởng về xây dựng đất nước dựa trên lợi ích lâu dài của Nhân dân và khát vọng phồn vinh, ổn định. Những giá trị tư tưởng ấy không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử dân tộc, mà còn mang tính phổ quát trong tiến trình văn minh nhân loại.

Năm 2013, hoàng đế Lý Thái Tổ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tôn vinh là 1 trong 14 vị Anh hùng dân tộc tiêu biểu của Việt Nam. Những tư tưởng về trị quốc nhân văn, khoan dung, hòa hiếu và lấy dân làm gốc của Lý Công Uẩn được đánh giá là mang giá trị phổ quát, phù hợp với tôn chỉ của UNESCO về văn hóa vì hòa bình và phát triển bền vững.

Việc lập Hồ sơ trình UNESCO vinh danh Danh nhân lịch sử, văn hóa Lý Công Uẩn nhằm tôn vinh một nhân vật kiệt xuất của dân tộc, đồng thời quảng bá sâu rộng giá trị văn hóa Việt Nam và hình ảnh vùng đất, con người Bắc Ninh - Kinh Bắc ra thế giới.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hồ sơ đệ trình UNESCO vinh danh sẽ được triển khai thực hiện theo lộ trình khoa học, xây dựng công phu, bài bản, gồm hệ thống luận cứ khoa học, tư liệu lịch sử trong và ngoài nước, dữ liệu đa phương tiện, hội thảo khoa học quốc tế và các sản phẩm song ngữ Việt - Anh theo tiêu chí của UNESCO. Thời gian thực hiện từ quý I/2026 đến quý IV/2027 và được phân chia thành nhiều giai đoạn.

Hé mở trung tâm Phật giáo lớn thời Trần từ hàng nghìn di vật

Tháng 12/2025, đợt khai quật khảo cổ tại địa điểm chùa Hoành Mô, trên diện tích khoảng 200 m² thuộc tổ dân phố Hoành Sơn (xã Lạng Giang), các nhà khoa học đã phát hiện hàng nghìn di vật gồm: Vật liệu kiến trúc, gạch, ngói, đồ gốm men, đồ sành, tượng… có niên đại từ thời Trần đến thời Nguyễn. Kết quả cho thấy chùa Hoành Mô là một trung tâm Phật giáo có quy mô lớn, với địa tầng văn hóa tồn tại liên tục từ thế kỷ XIII - XIV (thời Trần), qua thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII - XVIII) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX - XX). Đặc biệt, lớp kiến trúc thời Trần được phát lộ khá rõ nét và đồng bộ. Công trình trung tâm có bình đồ hình chữ nhật, kích thước khoảng 12 m x 8 m, xung quanh là hệ thống sân nền lát gạch, nổi bật là sân gạch hoa chanh.

Những di vật phát hiện tại khu vực khai quật khảo cổ di tích chùa Hoành Mô, xã Lạng Giang.

Theo Tiến sĩ Phạm Văn Triệu, Trưởng Phòng Khảo cổ học lịch sử (Viện Khảo cổ học Việt Nam), gạch hoa chanh là vật liệu kiến trúc cao cấp, thường chỉ xuất hiện tại các công trình trọng yếu của hoàng gia hoặc quốc tự thời Trần. Việc phát hiện sân nền lát gạch hoa chanh tại chùa Hoành Mô cho thấy ngôi chùa này từng được triều đình đầu tư lớn, giữ vị trí quan trọng trong hệ thống Phật giáo quốc gia. Bên cạnh đó, kỹ thuật xây dựng tại Hoành Mô mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Trần. Nền móng được đầm nện chắc chắn bằng đất sét và sỏi laterit, bó nền bằng gạch xếp quy chuẩn, không sử dụng chất kết dính.

Đây là kết quả của đợt khai quật mở rộng sau những phát hiện bước đầu năm 2024 với gần 1,3 nghìn di vật được thu thập. Việc tiếp tục khai quật tại đây làm xuất lộ thêm nhiều nền móng, sân nền kiến trúc các thời kỳ, góp phần làm rõ quy mô và lịch sử phát triển của di tích.

Cùng thời gian, Viện Khảo cổ học Việt Nam phối hợp với Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 1 tiến hành khai quật tại phế tích chùa Hòn Tháp (xã Cẩm Lý), nằm trên sườn núi dãy Huyền Đinh. Kết quả khai quật năm 2025 cho thấy hai lớp kiến trúc chồng xếp, chủ yếu thuộc thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn. Đáng chú ý, sự xuất hiện rải rác của mảnh gốm men ngọc, đồ sành thời Trần khiến các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng chùa Hòn Tháp có thể đã được khởi dựng từ thời Trần, sau đó được trùng tu, mở rộng ở các giai đoạn sau. Theo tư liệu thư tịch cổ, chùa Sơn Tháp (Hòn Tháp) từng là nơi Điều ngự Giác hoàng Trần Nhân Tông dừng chân trên hành trình vào Yên Tử tu hành. Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Đoàn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, di tích chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp tuy khác nhau về địa hình và quy mô nhưng đều cho thấy sự hiện diện bền bỉ, có hệ thống của Phật giáo Trúc Lâm trong không gian Bắc Ninh xưa.

Bảo tồn, phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch

Vùng đất Bắc Ninh có lịch sử hình thành lâu đời, gắn liền với nền văn minh sông Hồng và văn hóa Kinh Bắc. Những phát hiện tại chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp đã góp phần làm sáng rõ không gian Phật giáo Trúc Lâm vùng Tây Yên Tử, khẳng định vai trò của khu vực này trong lịch sử văn hóa - tôn giáo Đại Việt, nhất là dưới triều Trần. Những kết quả khảo cổ bước đầu không chỉ làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa Bắc Ninh mà còn góp phần lan tỏa chiều sâu lịch sử, văn hóa và tinh thần Phật giáo Trúc Lâm trong đời sống đương đại.

Tuy nhiên, thực tế các di tích hiện vẫn chịu tác động từ sinh hoạt và canh tác của người dân. Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học cho rằng việc khoanh vùng bảo vệ các khu vực đã phát lộ là yêu cầu cấp thiết đồng thời cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu, làm rõ cấu trúc tổng thể và lịch sử phát triển của từng di tích.

Đánh giá cao giá trị kết quả khai quật khảo cổ tại di tích chùa Hoành Mô và chùa Hòn Tháp, lãnh đạo UBND tỉnh giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các cơ quan chuyên môn hoàn thiện hồ sơ khoa học, xây dựng kế hoạch khai quật mở rộng, bảo tồn tổng thể; nghiên cứu phương án trưng bày, giới thiệu hiện vật gắn với phát triển du lịch.

Ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh cho biết đã chỉ đạo đơn vị chuyên môn hoàn thiện hồ sơ khoa học tại hiện trường, thực hiện lấp hố khai quật bảo tồn đúng kỹ thuật, bảo quản hiện vật theo quy định và nghiên cứu đề xuất phương án tu bổ, phục hồi, giám định niên đại di tích. Cùng với đó, chính quyền địa phương tăng cường tuyên truyền, khoanh vùng bảo vệ, bảo đảm an toàn khu vực khai quật; nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cán bộ và Nhân dân trong việc gìn giữ, bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

Nhằm tri ân cộng đồng và kích cầu du lịch sau khi Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới, ngày 5/2, Hội đồng Nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã thông qua nghị quyết miễn phí tham quan khu di tích, danh thắng này, áp dụng từ năm 2026 đến hết năm 2028 (3 năm).

Tượng Phật Hoàng Trần Nhân Tông được đúc bằng đồng nguyên khối, cao 15m, nặng 138 tấn, tọa lạc trên đỉnh An Kỳ Sinh (Yên Tử, Quảng Ninh) có độ cao 900m so với mặt nước biển.

Đây được xem là hành động nhằm thể hiện sự tri ân sâu sắc của tỉnh Quảng Ninh đối với Nhân dân, tăng ni, phật tử và du khách - những người đã có đóng góp to lớn trong việc bảo vệ, giữ gìn và xây dựng hồ sơ di sản.

Cơ sở thực tiễn để tỉnh Quảng Ninh ban hành chính sách này xuất phát từ việc Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử vừa được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào ngày 12/7/2025.

Dãy núi thiêng Yên Tử.

Việc miễn phí tham quan không chỉ đáp ứng nguyện vọng của đông đảo nhân dân, mà còn là đòn bẩy để quảng bá hình ảnh Yên Tử - "đất tổ" của Phật giáo Trúc Lâm, nơi gắn liền với sự nghiệp tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Bên cạnh đó, dữ liệu thống kê cho thấy, lượng khách tham quan Yên Tử có xu hướng sụt giảm đáng kể, từ hơn 1 triệu lượt khách năm 2018 xuống còn khoảng 567.000 lượt vào năm 2025.

Do đó, chính sách "phí 0 đồng" được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ, thu hút du khách trở lại, tạo điều kiện cho công tác lập quy hoạch, thu hút đầu tư và phát triển đa dạng các sản phẩm du lịch tại vùng phụ cận.

Tỉnh Quảng Ninh cũng vừa thực hiện sắp xếp lại tổ chức bộ máy, theo Quyết định số 4166/QĐ-UBND, Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long-Yên Tử đã được thành lập trên cơ sở sáp nhập các đơn vị quản lý các khu di tích, danh thắng riêng lẻ trước đây.

Đơn vị này sẽ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ thu phí và quản lý các di sản trọng điểm của tỉnh như vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long, khu di tích-danh thắng Yên Tử.

Du khách hành hương lên Tây Yên Tử.

Để đảm bảo nguồn lực vận hành cho bộ máy mới với hơn 500 nhân sự và quản lý diện tích di sản rộng lớn, Hội đồng Nhân dân tỉnh đã thống nhất điều chỉnh tỷ lệ trích lại phí tham quan vịnh Hạ Long và Bái Tử Long cho Ban Quản lý lên mức 26% (thay vì 11% như trước đây), phần còn lại (74%) sẽ nộp ngân sách nhà nước.

Dự kiến, tổng mức thu phí tham quan vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long năm 2026 khoảng hơn 1.011 tỷ đồng. Việc tăng tỷ lệ trích lại nhằm bù đắp chi phí lương, duy tu hạ tầng đang xuống cấp và triển khai các đề án bảo tồn tầm cỡ quốc tế.

Việc ban hành Nghị quyết này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn mang giá trị chính trị, xã hội sâu sắc, góp phần xây dựng hình ảnh Quảng Ninh "một điểm đến, hai di sản thế giới."

Với chính sách mở cửa đón khách bằng mức phí 0 đồng, Yên Tử hứa hẹn tiếp tục là điểm hội tụ của tinh thần tự hào dân tộc, là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ thông qua các địa danh lịch sử như khu di tích nhà Trần và di tích quốc gia đặc biệt Bạch Đằng trong không gian kết nối di sản liên tỉnh.

THEO BÁO BN

Theo phóng viên TTXVN tại Paris, ngày 28/1, trang mạng của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đã đăng thông điệp của UNESCO chúc mừng Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển văn hóa Việt Nam.

Lễ khai bút Đền thờ nhà giáo Chu Văn An, Chí Linh, Hải Phòng.

Trong thông điệp, UNESCO trân trọng ghi nhận và chúc mừng việc Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa.

Đây là một văn kiện đặc biệt quan trọng, thể hiện sự chuyển đổi tư duy phát triển, theo đó văn hóa không chỉ là một lĩnh vực bổ trợ, mà là một trong bốn trụ cột đồng đẳng của phát triển bền vững, bên cạnh kinh tế, xã hội và môi trường.

Định hướng này của Việt Nam trùng khớp với tầm nhìn chung và nỗ lực của UNESCO trong việc đưa văn hóa trở thành một Mục tiêu phát triển bền vững độc lập trong chương trình nghị sự toàn cầu sau năm 2030.

Nghị quyết số 80-NQ/TW được ban hành ngay trước Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng - một kỳ Đại hội quan trọng định hình tầm nhìn phát triển quốc gia đến năm 2045 và chiến lược phát triển kinh tế-xã hội đến năm 2030.

UNESCO ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh mục di sản cần bảo vệ khẩn cấp. (Ảnh: PV)

Điều này cho thấy các cam kết quốc tế đã được lồng ghép rõ ràng vào quá trình hoạch định chính sách mang tính chiến lược của quốc gia.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đưa ra một lộ trình chính sách cho tiến trình đổi mới mang tính cơ cấu trong lĩnh vực văn hóa, hướng tới huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy kinh tế sáng tạo và bảo vệ sự đa dạng văn hóa.

Văn kiện này tiếp nối truyền thống coi trọng văn hóa lâu dài của Việt Nam, đồng thời cung cấp một khung chính sách ứng phó với những thách thức và cơ hội của kỷ nguyên số cũng như bối cảnh toàn cầu đầy biến động.

Trong bối cảnh các bất ổn địa chính trị ngày càng gia tăng, nhu cầu tăng cường đối thoại, gắn kết giữa các nền văn hóa ngày càng trở nên cấp thiết, UNESCO trân trọng ghi nhận việc Việt Nam xác định văn hóa như một “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững, qua đó đóng góp thiết thực vào nỗ lực chung nhằm củng cố hòa bình toàn cầu.

Bằng cách đề cao các giá trị nhân văn, lấy con người làm trung tâm và gìn giữ bản sắc văn hóa, Việt Nam đang thúc đẩy một cách tiếp cận phát triển vừa phát huy nội lực, vừa chủ động hội nhập quốc tế.

UNESCO trân trọng ghi nhận việc Việt Nam xác định văn hóa như một “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững.

UNESCO tái khẳng định cam kết tiếp tục hợp tác với Việt Nam trong việc hiện thực hóa tầm nhìn này, đồng thời khẳng định vai trò của văn hóa như một động lực then chốt thúc đẩy công bằng, thịnh vượng và gắn kết xã hội trên phạm vi toàn cầu.

Đánh giá về việc UNESCO đưa ra thông điệp quan trọng này, Đại sứ Nguyễn Thị Vân Anh, Trưởng Phái đoàn Đại diện thường trực Việt Nam bên cạnh UNESCO, vui mừng cho rằng UNESCO ngày càng quan tâm, coi trọng và đánh giá cao định hướng phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới do Đảng ta đề ra, bao gồm cả các định hướng chiến lược của Đại hội Đảng lần thứ XIV.

Việc UNESCO hoan nghênh Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển văn hóa Việt Nam thể hiện rõ UNESCO đánh giá cao chủ trương và chính sách mới hết sức quan trọng này của Việt Nam trong lĩnh vực văn hóa.

Đại sứ Nguyễn Thị Vân Anh cũng cho rằng, điều này cho thấy UNESCO coi trọng vai trò, vị thế và uy tín của Việt Nam cũng như ghi nhận sự đóng góp của Việt Nam trong lĩnh vực văn hóa tại UNESCO, trong đó có thúc đẩy đối thoại và gắn kết giữa các nền văn hóa, gìn giữ các di sản văn hóa, bảo vệ sự đa dạng văn hóa, đồng thời chủ động đóng góp ý tưởng và sáng kiến, như việc Việt Nam đề xuất Nghị quyết đã được Đại hội đồng UNESCO tháng 11/2025 thông qua với nội dung chính là khuyến nghị Đại hội đồng Liên hợp quốc xem xét sớm phát động Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì phát triển bền vững.

THEO BÁO BN