Vùng đất con người Bắc Ninh

Độc đáo tín ngưỡng thờ Bà Chúa Then

16 Tháng 3, 2026

BẮC NINH - Trong số những di sản - tài sản văn hóa của Bắc Ninh, không thể không nhắc tới đền Bà Chúa Then, xã Kép. Di tích không chỉ là “bảo tàng sống” về giá trị kiến trúc nghệ thuật độc đáo mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào các dân tộc Kinh, Tày, Nùng… ở vùng cửa rừng xưa. Tuy là công trình kiến trúc mới được phục dựng lại năm 2018 nhưng đền Bà Chúa Then bảo lưu được nhiều nét kiến trúc cổ, độc đáo, có sự đan xen kiến trúc thời Lê (thế kỷ XVII - XVIII) và thời Nguyễn (thế kỷ XIX) rõ rệt. Cổng đền Bà Chúa Then. Theo dân gian, Chúa Then là vị nữ thần có tên là Bà Then Tiên Vương Thị Chân Nhân. Tín ngưỡng thờ Chúa Then là tín ngưỡng bản địa thờ thần trên rừng núi. Đối với người dân tộc thiểu số nơi đây, thờ Chúa Then cũng giống tín ngưỡng thờ các vị Sơn Lâm, Sơn Trang. Then hành nghề tạo phúc, cứu dân, nhiều dòng họ thờ thì gọi là Then Tổ, còn Bà Chúa Then được thờ ở đền. Tương truyền dưới thời Lê, vua Lê Lợi khởi nghĩa đánh giặc Minh, khi qua vùng đất này đã được các vị thần linh âm phù giúp cho chiến thắng trận Chi Lăng - Xương Giang. Khi mở tiệc mừng công, nhớ tới công đức của các vị thần, vua bèn phong tặng và lập miếu từ thờ phụng. Đền Bà Chúa Then cũng là nơi đầu tiên phối thờ Chúa Then với Chúa Sơn Trang ở nơi cửa rừng. Từ lâu, đền Bà Chúa Then là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, nơi diễn ra nhiều nghi lễ phong tục gắn với làng xã từ xưa tới nay. Trong đó nổi bật là lễ hội truyền thống đền Bà Chúa Then - Lễ mở cửa rừng. Vào đêm ngày 10 tháng Giêng, dân làng tập trung tại đền đốt đuốc làm lễ rước long ngai, bài vị, kiệu thánh Bà Chúa Then lên đền Cổ Ngựa (thôn Việt Hương) để tế hội đồng. Sau đó lại rước từ đền Cổ Ngựa về đền Bà Chúa Then để làm lễ mở cửa rừng. Bên cạnh đó còn có lễ kỷ niệm ngày sinh của Bà Chúa Then được tổ chức ngày mùng 2/2 âm lịch. Nghi thức quan trọng nhất trong ngày này là lễ cúng Then và tiệc dâng văn, diễn xướng hầu Thánh tại đền. Tuy không phải là ngày hội quy mô lớn nhưng cũng hội tụ đông đảo người dân địa phương, con cháu dòng họ Then cùng các thầy Then trong vùng. Tiệc hội đồng khao quân cũng là nghi lễ quan trọng, mang nhiều ý nghĩa tâm linh và giá trị lịch sử. Đây là dịp tưởng nhớ tới các vị thần thánh đã âm phù cho nghĩa quân Lam Sơn đánh thắng giặc Minh, đem lại hòa bình cho đất nước. Tiệc hội đồng khao quân từ ngày 19/9 đến 25/9 âm lịch hằng năm kết thúc tại đền Bà Chúa Then. THEO BÁO BN