Khám phá chùa Dâu - Hành trình về cội nguồn Phật giáo Việt Nam

Chùa Dâu, còn được biết đến với tên gọi Diên ứng tự hay Pháp Vân tự, tọa lạc tại phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh( trước là xã Thanh Khương, thị xã Thuận Thành) đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2013. Với lịch sử được ghi nhận gần 2.000 năm, chùa Dâu xứng đáng với danh hiệu "Đệ nhất cổ tự trời Nam" và là điểm đến không thể thiếu cho những ai muốn tìm hiểu về cội nguồn văn hóa và tâm linh Việt.

Chùa Dâu - Trung tâm Phật giáo lớn và cổ xưa nhất của nước ta

Chùa Dâu không chỉ đơn thuần là một di tích tôn giáo; nó là một trung tâm hội tụ các yếu tố lịch sử, tín ngưỡng, văn hóa và cộng đồng, là nơi ghi dấu những bước đi quan trọng đầu tiên trên con đường hình thành bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam. Chùa Dâu được khởi công xây dựng vào thế kỷ 2 sau Công nguyên. Ngôi chùa nằm tại trung tâm Luy Lâu xưa và là điểm tiếp xúc giao thương, văn hóa quan trọng giữa Ấn Độ, Trung Quốc và Việt Nam. Đây là nơi đón tiếp các nhà sư Ấn Độ đầu tiên đến truyền đạo như Khâu Đà La và Ma Ha Kỳ Vực. Luy Lâu trở thành trung tâm Phật giáo lớn nhất khu vực, trước cả kinh đô Lạc Dương (Trung Quốc), được ví như "cái nôi" sản sinh ra lớp tăng sĩ Việt đầu tiên. Chùa Dâu là nơi Thiền sư Tì-ni-đa-lưu-chi (Người Ấn Độ) đến truyền pháp, lập nên thiền phái cùng tên, đây là thiền phái đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, mở ra kỷ nguyên phát triển độc lập cho Phật giáo nước ta.

Tượng Pháp Vân được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật Quốc gia năm 2017

Giá trị độc đáo nhất của chùa Dâu chính là sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Tứ Pháp (Tín ngưỡng cầu mưa bản địa) và Phật giáo. Chùa Dâu gắn liền với huyền thoại về cô gái Man Nương và bốn người con gái (Tượng trưng cho Tứ Pháp: Pháp Vân - Mây, Pháp Vũ - Mưa, Pháp Lôi - Sấm, Pháp Điện - Chớp). Bốn người con sau này trở thành bốn vị thần linh thiêng được thờ tại bốn ngôi chùa lân cận, nhưng Bà Dâu (Pháp Vân) tại chùa Dâu được coi là chị cả và là trung tâm của hệ thống này. Trong chùa còn thờ Thạch Quang Phật (tảng đá hóa Phật), biểu tượng cho sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ đá cổ xưa của người Việt - một hình thái tín ngưỡng vạn vật hữu linh (Animism) có từ thời tiền sử phản ánh sự tôn sùng và ngưỡng mộ của con người đối với sức mạnh tự nhiên.

Trải qua gần hai thiên niên kỷ, chùa Dâu vẫn giữ được nét kiến trúc đặc trưng của một ngôi cổ tự Việt Nam. Tháp Hòa Phong - Biểu tượng ngàn năm nằm ngay trước sân chùa, ban đầu có 9 tầng (dưới thời Trần, năm 1313). Dù hiện nay chỉ còn 3 tầng tháp gạch vuông, cao khoảng 17 m, nhưng Tháp Hòa Phong vẫn là biểu tượng đặc trưng của chùa Dâu. Quanh tháp còn lưu giữ bia đá cổ và một số tượng thú đá như cừu đá.

Tháp Hòa Phong - Một trong những công trình kiến trúc nổi bật và là biểu tượng của quần thể di tích chùa Dâu

Chùa Dâu không chỉ nổi tiếng với lịch sử lâu đời mà còn là nơi lưu giữ nhiều cổ vật quý giá, trong đó nổi bật nhất tượng Pháp Vân và bộ Mộc bản kinh Phật. Tượng Pháp Vân - Bà Dâu được tạo tác với vẻ đẹp uy nghiêm, hiền từ, thể hiện rõ sự kết hợp hài hòa giữa hình tượng Bồ Tát và Nữ thần. Pho tượng mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê (thế kỷ XVIII), được làm bằng gỗ quý, khoác áo gấm. Hình tượng Pháp Vân là sự Việt hóa sâu sắc của Phật giáo, kết hợp giữa hình mẫu Bồ Tát và Nữ thần Mẫu bản địa, phản ánh sự dung hợp tín ngưỡng đặc sắc của người Việt. Mộc bản chùa Dâu (Được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2024): Gồm 107 ván khắc bằng gỗ thị, có niên đại từ thời Lê Trung Hưng (1752) kéo dài đến thời Nguyễn, là bộ mộc bản kinh Phật và thư tịch Hán Nôm quý hiếm, mang giá trị nghiên cứu lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật chạm khắc đỉnh cao.

Lễ hội chùa Dâu thu hút đông đảo Nhân dân và du khách về trảy hội

Lễ hội chùa Dâu là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng bậc nhất ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, được tổ chức vào ngày mùng 8 và 9 tháng Tư Âm lịch hằng năm.  Lễ hội được tổ chức trong phạm vi 4 ngôi chùa lớn thờ Tứ Pháp thuộc vùng Dâu xưa gồm: Chùa Dâu (Thờ Pháp Vân), chùa Đậu (Thờ Pháp Vũ), chùa Tướng (Thờ Pháp Lôi), chùa Dàn (Thờ Pháp Điện) và chùa Tổ thờ bà Man Nương (Mẹ của Tứ Pháp). Trong đó, lấy chùa Dâu làm trung tâm hội. Đây không chỉ là một sự kiện tâm linh mà còn là một bảo tàng sống về tín ngưỡng nông nghiệp và văn hóa dân gian Việt Nam. Lễ hội là sự kiện nông nghiệp tâm linh lớn, thể hiện ước vọng cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp. Như nhiều lễ hội truyền thống khác, lễ hội chùa Dâu được tổ chức với rất nhiều hoạt động văn hoá, thể thao phong phú, hấp dẫn. Du khách tới đây dịp này có thể tham gia cổ vũ, trải nghiệm cùng người dân địa phương trong các hoạt động văn hoá dân gian độc đáo như: Hát quan họ trên thuyền rồng, múa rối nước, hát trống quân, hát văn, thi cờ tướng, thi đấu bóng chuyền… làm phong phú thêm đời sống văn hóa, giúp du khách cảm nhận trọn vẹn tinh hoa Kinh Bắc.

Chùa Dâu là điểm đến được nhiều doanh nghiệp lữ hành lựa chọn xây dựng chương trình tour và là điểm đến lý tưởng dành cho du khách. Tham quan chùa Dâu, du khách yêu lịch sử và tâm linh sẽ có cơ hội tìm hiểu, khám phá trung tâm Phật giáo đầu tiên, chiêm bái di sản kiến trúc và cổ vật ngàn năm. Với những ai yêu thích tìm hiểu văn hóa dân gian, tham dự lễ hội Tứ Pháp vào tháng Tư Âm lịch là dịp để trải nghiệm không khí lễ hội truyền thống, các trò chơi dân gian và thưởng thức làn điệu Quan họ đặc sắc.

Trình diễn múa rối nước truyền thống trong lễ hội chùa Dâu

Khu vực lân cận chùa Dâu không chỉ là trung tâm Phật giáo cổ xưa mà còn nằm trong vùng đất Kinh Bắc trù phú, nơi có nhiều đặc sản nổi tiếng. Khi đến thăm chùa Dâu, du khách có thể thưởng thức và mua về làm quà những món đặc sản như đậu Trà Lâm - Một đặc sản ẩm thực dân dã, nổi tiếng của vùng đất Kinh Bắc và nằm rất gần khu di tích chùa Dâu; đặc sản gà Hồ - Không chỉ là một giống gà quý hiếm mà còn là một món ăn tinh hoa, có thịt chắc, ngọt đậm tự nhiên và có hương thơm đặc trưng, từng được dùng để "Tiến vua". Nem Bùi - Món nem nổi tiếng được làm từ thịt lợn, có vị bùi, béo ngậy rất hấp dẫn, thường được gói trong lá chuối, lá sung, ăn kèm lá sung non và chấm tương ớt. Bạn có thể dễ dàng tìm mua những đặc sản ẩm thực dọc các quán trên quốc lộ gần khu vực này.

Chùa Dâu là cửa ngõ hoàn hảo để kết nối với các di tích lân cận như chùa Bút Tháp, Thành cổ Luy Lâu và Làng tranh Đông Hồ, tạo nên một chuyến du lịch trọn vẹn và ý nghĩa.

Hãy đến với chùa Dâu để cảm nhận sự linh thiêng, cổ kính và khám phá những giá trị văn hóa lịch sử bất biến của dân tộc Việt Nam và thưởng thức những món ẩm thực truyền thống tiêu biểu của địa phương./.

Nguyễn Đức Bảo Khánh