Văn Miếu Bắc Ninh - Lưu danh miền đất khoa bảng

Những trang sử bằng đá

Văn Miếu Bắc Ninh là một trong những di tích tiêu biểu, được xem như biểu tượng của truyền thống khoa bảng đất Kinh Bắc. Hiện nay, di tích đang bảo quản 15 văn bia là những trang sử bằng đá xác thực nhất về truyền thống khoa bảng rạng rỡ của quê hương. Trong đó, có 12 bia “Kim bảng lưu phương” được dựng năm 1889, lưu danh đầy đủ họ tên, chức tước, học hàm, học vị của 677 vị đại khoa quê hương Kinh Bắc. Năm 2020, 12 Bia Tiến sĩ của Văn Miếu Bắc Ninh đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Học sinh tham quan, tìm hiểu Bia Tiến sĩ tại Văn Miếu Bắc Ninh (phường Võ Cường).

Hệ thống văn bia Văn Miếu Bắc Ninh vẫn nguyên giá trị cả về giáo dục đào tạo, trọng dụng nhân tài và nghĩa vụ, trách nhiệm của trí thức đối với Nhân dân, đất nước. Theo nhà nghiên cứu Lê Viết Nga, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh, trong gần 1.000 năm khoa cử Hán học, Kinh Bắc là địa phương đứng đầu cả nước về số người đỗ đại khoa với nhiều đặc điểm độc đáo như: Có người đỗ đầu kì thi đầu tiên của nhà nước phong kiến năm 1075 là Lê Văn Thịnh; có Trạng nguyên khai khoa Nguyễn Quán Quang; có Tiến sĩ Nguyễn Nhân Thiếp trẻ nhất nước (15 tuổi); có Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo; có Tứ nguyên Nguyễn Đăng (Trạng Tỏi). Đặc biệt, Bắc Ninh còn có làng Tam Sơn đoạt đủ Tam khôi; có dòng họ Nguyễn làng Kim Đôi 13 đời liên tiếp đỗ đại khoa; có 8 cha con họ Nguyễn ở Vĩnh Kiều cùng đỗ đạt làm quan đồng triều. Ngoài ra, còn có những gia đình mà cha con, anh em ruột cùng đỗ một khoa, có 5 anh em ruột cùng đỗ Tiến sĩ và có cả tấm gương hiếu học hiếm có như cụ Quách Ðồng Dần ra làm quan vẫn theo học rồi đi thi đỗ Tiến sĩ năm 68 tuổi được dân gian ngợi ca lưu truyền "63 tuổi mới vỡ lòng/ Đến năm 68 đã ông nghè rồi"...

Giới chuyên môn đánh giá, hiếu học là truyền thống văn hóa quý báu của nhiều vùng miền trong cả nước nhưng từ hiếu học để đạt kết quả khoa bảng rực rỡ và tiêu biểu như đất Kinh Bắc - Bắc Ninh thật sự rất hiếm.

Diện mạo mới ở Văn Miếu Bắc Ninh

Hiện nay, Bảo tàng Bắc Ninh số 2 được giao quản lý, vận hành và tổ chức các hoạt động tại di tích Văn Miếu Bắc Ninh. Mở cửa đón khách tất cả các ngày trong tuần, di tích ngày càng khẳng định vai trò là “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên. Lần đầu tham quan Văn Miếu Bắc Ninh, sinh viên Ngô Trà Anh (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) bày tỏ sự bất ngờ và ấn tượng trước không gian cổ kính, linh thiêng cùng những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc nơi đây và cho biết sẽ quay lại để tìm hiểu sâu hơn về truyền thống khoa bảng Kinh Bắc.

Không chỉ là nơi lưu giữ truyền thống, Văn Miếu Bắc Ninh còn trở thành điểm tựa tinh thần, gửi gắm những ước vọng lập thân, lập nghiệp của thế hệ trẻ. Em Nguyễn Tài Đức, học sinh lớp 8A4, Trường Trung học cơ sở Suối Hoa chia sẻ: Tết năm nào em cũng được bố mẹ dẫn đến Văn Miếu Bắc Ninh để thắp hương tưởng nhớ các vị đại khoa. Em mong mình sẽ học tập thật giỏi, ngày càng tiến bộ để sau này trở thành người có ích cho quê hương, đất nước như các bậc tiến sĩ được tôn vinh ở nơi đây.

Để đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu của du khách, Bảo tàng Bắc Ninh số 2 bố trí lực lượng trực phục vụ thuyết minh, đồng thời triển khai nhiều hoạt động làm mới không gian di tích. Theo ông Nguyễn Văn Luyện, Phó Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 2, đơn vị đã tích cực phối hợp với các cơ quan, đoàn thể, đặc biệt là các trường học để tổ chức nhiều hoạt động giáo dục ý nghĩa như lễ kết nạp đội viên, lễ trưởng thành đoàn, tuyên dương học sinh giỏi, nói chuyện chuyên đề, giao lưu tìm hiểu truyền thống khoa bảng... Song song với đó là các hoạt động trải nghiệm phong phú, hấp dẫn như viết thư pháp, tặng chữ, in chữ trên giấy dó, trò chơi tìm hiểu kiến thức, trải nghiệm làm sĩ tử xưa… Với cách làm linh hoạt, sáng tạo, Văn Miếu Bắc Ninh trở thành không gian giáo dục sống động, gần gũi, giúp học sinh, sinh viên tiếp cận lịch sử văn hóa bằng những trải nghiệm trực quan, sinh động. Nhờ vậy, hằng năm, di tích thu hút hàng chục nghìn lượt khách tham quan, phần lớn là giáo viên, học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu.

Chuẩn bị đón Xuân Bính Ngọ 2026, cán bộ Phòng Thuyết minh của Bảo tàng Bắc Ninh số 2 đang tích cực trang trí, làm mới các tiểu cảnh, không gian trưng bày và khu vực check-in theo chủ đề mùa xuân và khoa cử. Các hoạt động vừa góp phần tuyên truyền, quảng bá giá trị di tích vừa mang đến không khí vui tươi, trang trọng, phục vụ Nhân dân và du khách du xuân, trảy hội.

Trải qua các giai đoạn lịch sử, Văn Miếu Bắc Ninh luôn nhận được sự quan tâm tu bổ, tôn tạo. Tỉnh Bắc Ninh đang triển khai Dự án đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và các công trình phụ trợ Công viên Văn Miếu Bắc Ninh. Dự án có quy mô khoảng 4,7 ha, tổng mức đầu tư gần 692 tỷ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2024 - 2027 với ba khu chức năng gồm: Khu quảng trường trung tâm và các công trình phụ trợ; khu hạ tầng kỹ thuật tổng thể; khu đền thờ Bác Hồ, hồ sen, sân kết đoàn và không gian cảnh quan.

THHEO BÁO BN