Về Tam Giang, nghe vọng tiếng xưa

Ngày nay, bên bờ sông Cầu (tên gọi khác của sông Như Nguyệt), đoạn chảy qua xã Tam Giang (Bắc Ninh), di tích Đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt hiện diện như một dấu son của lịch sử - nơi những người con trên khắp các nẻo đường Tổ quốc tìm về, cảm nhận hào khí cha anh dường như còn vang vọng.

Phòng tuyến Như Nguyệt - biểu tượng của tinh thần Đại Việt

Cuối thế kỷ XI, nhà Tống ráo riết chuẩn bị xâm lược Đại Việt với lực lượng lớn, âm mưu đánh nhanh, thắng nhanh. Trước nguy cơ ấy, Lý Thường Kiệt - vị danh tướng kiệt xuất của triều Lý - đã sớm nhận diện tình thế và chủ động triển khai chiến lược phòng thủ lâu dài, kết hợp phản công linh hoạt. Sau các đòn đánh phủ đầu vào hậu cứ địch, ông quyết định lui quân về giữ phòng tuyến sông Như Nguyệt, biến nơi đây thành tuyến phòng thủ chiến lược then chốt.

Thi chèo thuyền trên sông Cầu - một trong những hoạt động đặc sắc nhân dịp kỷ niệm chiến thắng Như Nguyệt.

Đoạn sông Như Nguyệt được lựa chọn là phòng tuyến (trong đó có đoạn chảy qua Tam Giang) có vị trí đặc biệt hiểm yếu: Lòng sông rộng, hai bên bờ có núi và rừng, lại án ngữ con đường thuận lợi nhất tiến về Thăng Long. Đây là nơi quân Tống buộc phải dừng lại nếu muốn vượt sông. Trên bờ Nam sông, Lý Thường Kiệt cho bố trí hệ thống chiến lũy bằng đất, cọc tre, hào sâu, kết hợp với các trại quân ta bố trí dọc tuyến, tạo thành một phòng tuyến vững chắc chưa từng có.

Trận Như Nguyệt diễn ra trong nhiều tháng, là cuộc đấu trí, đấu lực quyết liệt giữa quân dân Đại Việt và đại quân Tống. Những đợt vượt sông của quân địch liên tiếp bị đánh bật, chịu tổn thất nặng nề. Khi ý đồ “đánh nhanh thắng nhanh” bị phá sản, quân Tống rơi vào thế bị động, thiếu lương thực, bệnh tật hoành hành, tinh thần suy sụp.

Giữa bối cảnh ấy, trong một đêm khuya, bài thơ bất hủ “Nam quốc sơn hà” vang lên trên phòng tuyến Như Nguyệt. Lời thơ đanh thép, hùng hồn khẳng định chủ quyền thiêng liêng của quốc gia, trở thành nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, cổ vũ quân sĩ Đại Việt vững niềm tin tất thắng, đồng thời như gọng kìm bẻ nát ý chí của quân Tống:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Chiến thắng Như Nguyệt năm 1077 khép lại bằng việc quân Tống buộc phải giảng hòa và rút quân. Cuộc xâm lược thất bại hoàn toàn, ý đồ bành trướng của nhà Tống bị đánh gãy, nền độc lập của Đại Việt được bảo vệ vững chắc. Từ đó, trận chiến sông Như Nguyệt đi vào lịch sử như biểu tượng của nghệ thuật quân sự phòng thủ kết hợp tiến công, của trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam.

Niềm tự hào còn mãi

Trải qua gần một nghìn năm, vật đổi sao dời nhưng ký ức về trận Như Nguyệt và công lao của Thái úy Lý Thường Kiệt vẫn được Nhân dân gìn giữ với lòng tôn kính sâu sắc. Việc xây dựng Đền thờ Lý Thường Kiệt tại xã Tam Giang chính là sự tiếp nối mạch nguồn lịch sử ấy.

Khánh thành năm 2018, Đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống. Đền chính gồm bảy gian tiền, năm gian hậu, sử dụng khối lượng lớn gỗ lim, tạo nên không gian thờ tự bề thế nhưng gần gũi. Phía trước là tượng đài Thái úy Lý Thường Kiệt bằng đồng, cao lớn, uy nghi, như tái hiện hình ảnh vị tướng trấn giữ non sông, ánh mắt hướng về dòng sông lịch sử.

Không gian đền thờ nằm trong tổng thể Khu du lịch, lịch sử - văn hóa Chiến tuyến Như Nguyệt. Năm 2019, Đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh, khẳng định vị trí và ý nghĩa của công trình trong đời sống văn hóa - tinh thần của địa phương và của cả vùng Bắc Ninh - Kinh Bắc.

Ngày nay, cụm di tích không chỉ là nơi Nhân dân dâng hương tưởng niệm Thái úy Lý Thường Kiệt, mà còn là địa chỉ đỏ trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước. Mỗi năm, hàng ngàn du khách từ khắp mọi miền Tổ quốc tìm về để tưởng nhớ công đức của vị tướng tài ba Lý Thường Kiệt, đồng thời tưởng nhớ công lao của cha ông đã gìn giữ độc lập, chủ quyền của Tổ quốc.

Anh Nguyễn Quang Hòa (Hà Nội) cho biết: “Tuy đã đọc rất nhiều sách sử về trận chiến sông Như Nguyệt nhưng khi được về trực tiếp dâng hương trước tượng đài Thái úy Lý Thường Kiệt vẫn thấy rất đỗi xúc động, tự hào về tinh thần anh dũng, bất khuất của lớp người đi trước”.

Ông Lê Kim Thêm được địa phương cử tham gia tổ thường trực tại đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt để lo việc nhang đèn và đón tiếp du khách gần xa. Ông Thêm cho biết: “Quê hương Tam Giang tự hào là một phần của chiến thắng Như Nguyệt lịch sử. Được sự quan tâm của các cấp ủy Đảng, chính quyền, công trình đền thờ và tượng đài Thái úy Lý Thường Kiệt được xây dựng đã mang lại niềm tự hào khôn xiết cho Nhân dân địa phương. Chúng tôi luôn tâm niệm phải làm tốt việc khai thác giá trị của công trình, nhất là trong việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ”.

Ngày nay, trước ngôi đền ghi dấu công đức của vị tướng tài nước Đại Việt, dòng sông Cầu hiền hòa nước lơ thơ chảy. Nhìn dòng nước lững lờ trôi lại khiến ta liên tưởng đến những phẩm chất tốt đẹp của Nhân dân Việt Nam, đã được nhà thơ Nguyễn Đình Thi mô tả trong bài thơ “Việt Nam quê hương ta”:

“Đất nghèo nuôi những anh hùng

Chìm trong máu lửa lại vùng đứng lên

Đạp quân thù xuống đất đen

Súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa”.

Từ phòng tuyến Như Nguyệt năm xưa đến không gian tưởng niệm hôm nay, Tam Giang đã trở thành nơi hội tụ ký ức và niềm tự hào dân tộc. Mỗi dịp về Tam Giang, đứng trước đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt, phóng tầm mắt ra dòng sông Cầu, ta như cảm nhận rõ hơn chiều sâu của lịch sử, về sự hy sinh của cha ông để giữ vững non sông. Về đây, nghe tiếng xưa vọng lại, càng cảm nhận rõ hơn giá trị của độc lập, chủ quyền và tinh thần tự cường của dân tộc Việt Nam.